Pesten op het werk: herkennen, voorkomen en oplossen

Door Karin Tempelaar | Speerpunten op de HR agenda

Pesten op het werk herkennen voorkomen oplossen - integriteit, sociale veiligheid, pesten op de werkvloer - Constructief HR

“Pesten houdt niet op na de middelbare school.” Dat was een van de eerste zinnen uit de mail die Arjan en ik begin 2013 kregen van Jeanette Klop. Zij had op 5 februari –Dag Tegen Pesten – uitgebreid naar tv-programma’s over pesten op school gekeken en vond dat het daar niet bij kon blijven.

Jeanette – een HR-medewerker en trouwe lezer van ons weblog en nieuwsbrief – schreef in haar e-mail een aantal rake dingen over pesten op het werk, het taboe daarover en de rol van HR. Dat inspireerde ons om een serie blogartikelen te schrijven.

Inmiddels zijn we een aantal jaar verder. En komt pesten op het werk nog steeds voor. Volgens onderzoek van TNO in 2015 waren in het voorgaande jaar een half miljoen mensen slachtoffer van pesten op het werk. Van hen worden 88.000 mensen structureel gepest.

En daarom is deze blogserie nog steeds relevant.

Deze blogpost is de introductie van de serie en gaat in op pesten op het werk in het algemeen. Daarbij komt ook aan bod waarom pesten een probleem is (of zou moeten zijn) en wie een rol spelen bij pesten. Maar laten we eerst eens proberen de vraag te beantwoorden wat pesten is.

Pesten is meer dan schelden

“Ik wil de mensen, die door pesten of er niet bij horen op het werk een burn-out krijgen, niet de kost geven,” schreef Jeanette in haar e-mail. Haar indruk is dat het probleem wijdverspreid, maar moeilijk bespreekbaar is in organisaties.

Daarom begin ik met de belangrijkste vraag: wat is pesten?

Is er sprake van herhaald ongewenst negatief gedrag waartegen iemand niet in staat is zich te verdedigen? Dan is er sprake van pesten!

Deze definitie vind je terug op de factsheet herken pesten (pdf) die is opgesteld door duurzameinzetbaarheid.nl. Op dezelfde factsheet geven ze onder andere deze voorbeelden van pestgedrag:

  • bespot worden en onderwerp zijn van roddels
  • kritiek krijgen
  • uitgescholden worden
  • fysiek aangevallen worden
  • bedreigd worden
  • buitengesloten en genegeerd worden

Pesten doet (echt) pijn

Pesten beschadigt de relaties tussen mensen. Je zou het een ‘sociale ziekte’ kunnen noemen. En net zoals fysieke ziekte pijn oplevert, krijg je ook pijn van pesten.

In zijn boek Ons creatieve brein laat neurobioloog Dick Swaab zien hoe de hersenen gevormd worden door de interactie met de omgeving. En niet in de minste plaats door de sociale interacties.

Voor sociale interacties staat een aantal netwerken van hersencellen centraal, waaronder een sociaal waarnemingsnetwerk rond de amygdala. Dit netwerk is vooral betrokken bij emoties en sociale pijn. En sociale pijn blijkt te overlappen met fysieke pijn:

De basis van sociale pijn, die ontstaat door uitsluiting of afwijzing door anderen, overlapt sterk met die van fysieke pijn. Een toename in sociale pijn veroorzaakt ook een toename in fysieke pijn en omgekeerd. Sociale steun verminder fysieke pijn, en een pijnstiller helpt ook tegen sociale pijn. Sociale pijn heeft dus net zo’n echte basis in het brein als fysieke pijn. (p. 75, laatste zin gemarkeerd door mij)

Voor je hersenen doet pesten net zoveel pijn als fysieke pijn. Bovendien kun je ziek worden van pesten. En dat gebeurt ook: volgens het eerder genoemde factsheet zijn er 4 miljoen extra verzuimdagen per jaar.

Laten we daarom wat verder ingaan op pesten als sociale interactie.

Pesten op het werk: de slachtoffers

“Hoe kan HR deze mensen helpen?” vraagt Jeanette zich af. Zij schrijft verder in haar e-mail: “Je kunt slecht de kleinerende leidinggevende op het matje roepen. Ook kun je niet zo gemakkelijk in de rol van mediator gaan zitten, omdat wellicht de pestende niet snel zijn/haar eigen gedrag als problematisch zal ervaren. Dan zijn de strijdende partijen niet gelijkwaardig en is mediation redelijk kansloos.”

Degene die het probleem ervaart is het slachtoffer. Als bepaald gedrag dus al als pesten bestempeld is, dan is een oplossing aan de slachtofferkant misschien wel het makkelijkst. En dat kan goede resultaten opleveren, zoals een andere lezer van ons weblog heeft ervaren. EFT-coach Hetty van Well heeft diverse slachtoffers van pesten begeleid en schreef daarover de blogpost Pesten of…. een mens is nét een koektrommel……. Haar uitgangspunt is dat pesten stopt als slachtoffers van pesten een verandering doormaken, waardoor zij pesten (en pesters) niet langer aantrekken.

Natuurlijk is dit maar een deel van de oplossing: de pesters kunnen doorgaan met pesten en de omstanders grijpen niet in. In een volgende blogpost gaat systemisch coach Eric de Waard daarom in op het hele systeem van pesten, ook op de dader en de context/omgeving.

Pesten op het werk: de omstanders

Collega’s, HR, leidinggevenden, vertrouwenspersonen, familieleden en vrienden, het zijn allemaal omstanders bij het pesten. Omstanders die lang niet altijd ingrijpen en dat is ook heel begrijpelijk. Hoe maak je pesten bespreekbaar? Als HR-trainer heeft Jacky Jee ervaring met de ethische kant van pesten en zij gaat in een volgende blogpost in op het doorbreken van het taboe. Daar hebben alle omstanders baat bij.

Binnen de omstanders nemen HR-professionals en vertrouwenspersonen een belangrijke rol in. Petra Scheffers organiseert opleidingen voor vertrouwenspersonen. Zij weet hoe belangrijk de herkenning en erkenning van pesten is door onafhankelijke vertrouwenspersonen, zoals zij ook zal laten zien in haar blogpost.

De HR-professionals tenslotte zijn verbonden aan de organisatie en kunnen invloed hebben op de omstandigheden voor pesten. Organisaties die weinig belang hechten aan diversiteit en aan inbreng van medewerkers, lijken pestgedrag meer uit te lokken dan organisaties die veel belang hechten aan deze onderwerpen. In een volgende blogpost gaat Arjan in op manieren om meer waardering te geven aan diversiteit en participatie in je organisatie als tegengif tegen pesten.

Het (voorlopig) laatste artikel in de serie geeft concrete tips over het oplossen van pesten op het werk. Volgens Eric de Waard is pesten nooit te voorkomen, maar wel op te lossen door het evenwicht in relaties weer te herstellen. Zijn artikel laat zien hoe je dat aanpakt.

De prijs van pesten

In aanloop naar deze eerste blogpost hebben Arjan en ik met Jeanette en met anderen over pesten gepraat. Niemand kon zich voorstellen dat hij of zij zelf ooit zou pesten. Dat ‘we’ pesten moreel en ethisch niet verantwoord vinden, blijkt ook wel uit o.a. de verontwaardiging over zelfmoorden van pestslachtoffers die in het nieuws komen. De prijs die sommigen persoonlijk betalen voor pesten is erg hoog.

Hoe banaal ook, pesten heeft bovendien een financieel-economische consequenties:

  • Stijgende ziektekosten door o.a. burn-out bij slachtoffers van pesten
  • Onnodige wervingskosten, wanneer slachtoffers op eigen initiatief of ‘in goed overleg’ ergens anders gaan werken
  • Opleidingskosten voor daders en/of slachtoffers die ‘op cursus’ moeten
  • De uren die leidinggevenden/vertrouwenspersonen/HR-professionals kwijt zijn aan het oplossen van concreet geval van pesten
  • Verlies aan performance op een afdeling waar gepest wordt

In actie tegen pesten op het werk

Deze blogserie wil omstanders, met name HR-professionals en leidinggevenden, helpen om in actie te komen tegen pesten op het werk. Het is een oproep om de ogen niet te sluiten en het taboe te doorbreken. Deze serie geeft inzicht en hulpmiddelen om pesten te herkennen, voorkomen en oplossen.

Tegelijkertijd is het een pleidooi voor meer diversiteit en respect op de werkvloer. Daar zijn niet alleen de slachtoffers, daders en omstanders van pesten bij gebaat: dat komt de organisatie en de samenleving als geheel ten goede.

Dit is het eerste artikel in een serie over pesten op het werk. Deze serie is in 2013 voor het eerst gepubliceerd op de website van Lumax Producties en is het resultaat van cocreatie.

Over de schrijver

Karin weet precies hoe ze beleid een gezicht en een verhaal kan geven. Door de mensen die in je organisatie aan het woord te laten en hen te helpen hun verhaal te vertellen. Zelf haalt ze haar inspiratie uit romans en wandelingen met Frodo, haar Toller Retriever.

Geef je reactie:

Geef je reactie: